Bạn BÌNH TĨNH hay FOMO trong thời đại AI?

Có một niềm tin đang lan rất nhanh rằng chỉ cần biết sử dụng AI, con người có thể thay thế phần lớn công việc chuyên môn. Từ viết lách, thiết kế, viết code, cho đến phân tích và ra quyết định, AI dường như đang được nhìn nhận như một “năng lực vạn năng” mà ai cũng có thể sở hữu nếu học đủ nhanh. Vì thế tôi luôn băn khoăn 1 câu hỏi: nếu AI có thể làm gần như mọi thứ, thì vai trò thực sự của con người trong công việc sẽ nằm ở đâu?

Mình đã quan sát, cũng đã lao vào dùng một số AI từ khi nó bùng nổ tại thị trường Việt Nam từ 2023 thì tạm chia thành 2 nhóm người đang phản ứng với AI là: nhóm FOMO và nhóm BÌNH TĨNH. FOMO (nỗi sợ bị bỏ lỡ) là trạng thái khiến người ta liên tục cập nhật công cụ mới, học thêm kỹ năng mới, thử nghiệm liên tục để không bị tụt lại phía sau. Ở một góc độ nhất định, FOMO là hợp lý, đặc biệt trong giai đoạn đầu của một làn sóng công nghệ. Nó giúp chúng ta mở rộng nhận thức, nhận diện xu hướng và không đứng ngoài cuộc chơi.
Anh/chị có để ý thấy khi trạng thái FOMO kéo dài quá lâu, nó bắt đầu tạo ra một ảo tưởng tiến bộ không? Nó khiến chúng ta tưởng rằng việc có thể tiêu thụ rất nhiều thông tin, biết rất nhiều công cụ là tích lũy năng lực thực sự. Việc liên tục chạy theo những AI mới khiến chúng ta không có đủ thời gian để đào sâu, hệ thống hóa và chuyển hóa kiến thức thành giá trị cụ thể. Kết quả là chúng ta biết nhiều hơn, nhưng lại không có thứ gì thực sự thuộc về mình. Tất nhiên sẽ vẫn có những người có khả năng học hỏi và sử dụng rất nhiều công cụ AI mới và họ giỏi trong ứng dụng rất nhiều AI đó cho công việc, cho kiếm tiền, cho đời sống. Nhưng nhìn chung, số đó chiếm tỷ lệ nhỏ hơn rất nhiều so với nhóm còn lại.

Trong khi đó, trạng thái “BÌNH TĨNH” thường bị hiểu nhầm là chậm chạp hoặc thiếu thích nghi. Nhưng bản chất của sự bình tĩnh trong bối cảnh này không phải là từ chối AI, mà là khả năng lựa chọn. Người bình tĩnh không cố gắng học tất cả, mà họ xác định rõ mình đang theo đuổi giá trị gì, từ đó chỉ chọn những công cụ hoặc ứng dụng AI thực sự phục vụ cho mục tiêu đó. Họ không chạy theo xu hướng, mà sử dụng xu hướng như một phương tiện để củng cố năng lực cốt lõi của mình.
Sự khác biệt giữa hai trạng thái này nằm ở cách chúng ta định vị bản thân. Người FOMO thường bắt đầu từ câu hỏi “AI có thể làm gì?”, trong khi người bình tĩnh bắt đầu từ câu hỏi “tôi đang cần tạo ra giá trị gì?”. Khi điểm xuất phát khác nhau, cách tiếp cận cũng khác nhau. Một bên bị kéo đi bởi công nghệ, bên còn lại sử dụng công nghệ như một công cụ có chủ đích.

Ở đây xuất hiện một vấn đề sâu hơn: AI không phải là yếu tố làm thay đổi hoàn toàn giá trị của con người, mà nó làm lộ rõ điều vốn đã tồn tại. Khi AI có thể thực hiện nhiều tác vụ chuyên môn, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở việc “biết làm”, mà chuyển sang “biết tại sao làm” và “làm theo cách nào”. Nói cách khác, AI làm suy yếu những năng lực mang tính thao tác, nhưng lại làm nổi bật những năng lực mang tính tư duy và bản sắc cá nhân.
Điều này dẫn đến một hệ quả quan trọng: AI không phân bổ giá trị đồng đều, mà khuếch đại sự khác biệt. Với những người đã có nền tảng tư duy, kinh nghiệm và khả năng tạo giá trị, AI giúp họ làm nhanh hơn, sâu hơn và ở quy mô lớn hơn. Ngược lại, với những người chưa xác định được năng lực cốt lõi của mình, AI có xu hướng thay thế họ nhanh hơn, bởi những gì họ làm vốn đã mang tính lặp lại và dễ tự động hóa.

Vì vậy, kỳ vọng rằng “AI sẽ làm thay mình” thực chất là một cách tiếp cận rủi ro. Khi phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ mà không xây dựng nền tảng cá nhân, chúng ta dễ rơi vào trạng thái bị thay thế hơn là được hỗ trợ. Ngược lại, khi hiểu rõ mình đang đóng vai trò gì trong chuỗi giá trị, AI trở thành một đòn bẩy mạnh mẽ, giúp mở rộng năng lực thay vì làm mất đi năng lực.
Theo mình khi công nghệ ngày càng tiến xa, giá trị của con người sẽ không được quyết định bởi việc họ sử dụng công cụ gì, mà bởi cách chúng ta tư duy và những gì chúng ta chọn giữ lại cho mình. AI có thể thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng không thể thay thế hoàn toàn việc chúng ta là ai trong công việc đó. Vì thế hãy tiếp tục học, trau dồi kiến thức tự thân bằng não bộ của mình, rèn rũa năng lực thực thi các dạng công việc rồi hãy dùng AI để khuếch đại nó lên thay vì hời hợt trong năng lực tự thân mà phụ thuộc vào bộ não công nghệ hoàn toàn.